Szczepienie noworodków przeciw gruźlicy (BCG) w pierwszej dobie życia jest w Polsce powszechne i obowiązkowe, a ponadto uzasadnione obecną sytuacją epidemiologiczną. Szczepionka BCG chroni dzieci, szczególnie najmłodsze, przed najcięższymi postaciami gruźlicy. Nowe badanie przesiewowe umożliwia wczesne wykrycie SCID (ciężkiego
złożonego niedoboru odporności) i natychmiastowe rozpoczęcie leczenia. W przypadku dziecka z wykrytym SCID, które zostało zaszczepione BCG, niezwłocznie wdrażane jest profilaktyczne leczenie przeciwprątkowe.
Wprowadzenie pilotażu badań przesiewowych w kierunku SCID nie zmienia zasad
kwalifikacji do szczepienia BCG.
W związku z wyższym ryzykiem zachorowania na gruźlicę (4236 przypadków w 2024
roku) nieszczepionych noworodków i niemowląt niż podania szczepionki BCG dziecku z
zespołem SCID (obecne ryzyko wystąpienia SCID wynosi 1/55 000–60 000 urodzeń
żywych, co daje 4-5 przypadków na rok w Polsce), szczepienia przeciw BCG
noworodków pozostają priorytetem. Nie zmieniło się to po uruchomieniu
ogólnopolskiego pilotażu badania przesiewowego noworodków w kierunku ciężkiego
złożonego wrodzonego niedoboru odporności (SCID) w ramach finansowanego przez
Ministerstwo Zdrowia Programu Badań Przesiewowych Noworodków.
Celem nowego badania przesiewowego jest wczesne wykrycie SCID i natychmiastowe
rozpoczęcie leczenia przyczynowego.
Każde dziecko z rozpoznanym SCID zostaje objęte opieką Instytutu Matki i Dziecka w
Warszawie. W przypadku dziecka, u którego wykryto SCID i które zostało zaszczepione
szczepionką BCG, może być wdrożone profilaktyczne leczenie przeciwprątkowe, które
skutecznie zapobiega wystąpieniu niepożądanych odczynów poszczepiennych.
Nie ma racjonalnych przesłanek do odraczania szczepienia BCG do czasu
wykluczenia zespołu SCID na podstawie badania przesiewowego.
Przed wykonaniem szczepienia lekarz przeprowadza obowiązkowe badanie
kwalifikacyjne, które pozwala wykluczyć przeciwwskazania do szczepienia, w tym
poprzez szczegółowy wywiad dotyczący wrodzonych niedoborów odporności w rodzinie
noworodka. W przypadku dzieci, u których lekarz stwierdza realne ryzyko choroby,
szczepienie BCG zostaje odroczone.
Czas oczekiwania na wynik badania przesiewowego w kierunku SCID wykonywanego
przez Instytut Matki i Dziecka w Warszawie wynosi obecnie ok. 5-12 dni, czyli wynik jest
dostępny zazwyczaj po wypisie dziecka ze szpitalnego oddziału noworodkowego.
Rodzice dzieci, u których odroczono termin wykonania szczepienia BCG, są zobowiązani
do uzupełnienia tego szczepienia w jak możliwie jak najkrótszym czasie po wypisie
dziecka ze szpitala.
Aby zapewnić jak największą dostępność do szczepień uzupełniających BCG poza
oddziałami noworodkowymi, szczepienie to może być realizowane w punktach
szczepień przy oddziałach szpitalnych lub w ramach wskazanych na terenie danego
powiatu placówek podstawowej opieki zdrowotnej.
W przypadku odroczenia terminu szczepienia BCG obowiązkiem personelu oddziału
noworodkowego przy wypisie jest wskazanie rodzicom dziecka sposobu uzyskania
wyniku badania przesiewowego oraz wskazanie miejsca wykonania
uzupełniającego szczepienia BCG.
Lista punktów szczepień realizujących szczepienia uzupełniające BCG u noworodków i
niemowląt zostanie opublikowana na stronie MZ i GIS. Jeżeli pojawi się problem z
uzyskaniem szczepienia dziecka, wsparcie zapewni właściwa powiatowa stacja
sanitarno-epidemiologiczna.
Wszystkie noworodki w Polsce badane są w kierunku 30 chorób wrodzonych w ramach
programu polityki zdrowotnej państwa pn. „Rządowy program badań przesiewowych
noworodków na lata 2019-2026”. Celem tych badań jest wczesne wykrycie genetycznie
uwarunkowanej choroby, co daje możliwość wczesnej interwencji i podjęcia leczenia
dziecka. Od 15 września 2025 roku rozpoczęto pilotażowe badania przesiewowe pod
kątem 6 nowych jednostek chorobowych, w tym wrodzonych niedoborów odporności.
Jest to grupa chorób, w przebiegu których dochodzi do zaburzenia działania układu
odpornościowego i zaburzeń odpowiedzi immunologicznej. Największy problem
kliniczny stanowią ciężkie, złożone niedobory odporności, w których pierwsze objawy
kliniczne pojawiają się zazwyczaj w okresie wczesnoniemowlęcym, a ich przebieg może
zagrażać zdrowiu i życiu dziecka z powodu zakażeń wirusowych, bakteryjnych,
grzybiczych czy pasożytniczych. Ciężkie postacie SCID należą do grupy chorób
ultrarzadkich – częstość występowania SCID szacowana jest na ≈1/55 000-60 000
urodzeń, co oznacza 4-6 przypadków rocznie w Polsce.
Wczesne wykrycie zespołu SCID umożliwia objęcie takich dzieci specjalistyczną opieką,
w tym wdrożenie odpowiedniego leczenia (przeszczep macierzystych komórek
krwiotwórczych, terapia genowa) oraz postępowania profilaktycznego. Noworodki z
zespołem SCID, które zostały zaszczepione przeciw gruźlicy, wymagają monitorowania,
a w uzasadnionych przypadkach, wdrożenia profilaktycznego leczenia, celem
zapobiegania niepożądanym odczynom poszczepiennym.
W związku z występowaniem w Polsce gruźlicy, zgodnie z wytycznymi WHO oraz
obowiązującymi przepisami prawa, wszystkie zdrowe noworodki powinny być
zaszczepione przeciw gruźlicy przed wypisem ze szpitalnego oddziału
noworodkowego.
Gruźlica jest chorobą, która w dalszym ciągu stanowi znaczący problem zdrowotny w
Polsce i na świecie. Zapadalność w ostatnich latach wynosi ok. 9-11 na 100 tys.
ludności i jest wielokrotnie wyższa niż częstość występowania SCID. Szacuje się, że
rocznie w Polsce może urodzić się 4-6 dzieci z zespołem SCID, a nowych chorych na
gruźlicę jest ponad 4 tys. Oznacza to, że ryzyko zakażenia noworodka gruźlicą jest
istotnie wyższe niż ryzyko związane z zaszczepieniem przeciw gruźlicy dziecka z
zespołem SCID. Głównym celem szczepienia BCG nie jest całkowite zapobieżenie
zakażeniu, ale ochrona przed najgroźniejszymi, często śmiertelnymi powikłaniami
gruźlicy. U nieszczepionego noworodka drastycznie rośnie ryzyko wystąpienia
gruźliczego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, które może prowadzić do trwałych
uszkodzeń neurologicznych lub śmierci, jak również tzw. gruźlicy prosówkowej
(rozsianej), w której prątki gruźlicy rozprzestrzeniają się drogą krwi do wielu narządów
jednocześnie, co stanowi bezpośrednie zagrożenie życia.
W przypadku podjęcia decyzji o odroczeniu szczepienia przeciw gruźlicy w okresie
noworodkowym, należy w jak najkrótszym czasie uzupełnić to szczepienie, ze
względu na ryzyko zachorowania na gruźlicę.
