„System szczepień musi działać jak jeden sprawny organizm” – od jasnej informacji dla pacjenta, przez kwalifikację i podanie dawki, po natychmiastowy, kompletny wpis w rejestrze. Dziś, przy niskiej wyszczepialności i rosnącej liczbie odmów, rozproszone procedury i niespójne dane osłabiają system i nie przekładają się na poprawę stanu zdrowia społeczeństwa.
Eksperci Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych podkreślają konieczność stworzenia jednego zintegrowanego rejestru z wpisem w czasie rzeczywistym (POZ, apteki, szpitale), kalendarza „przez całe życie” w IKP z przypomnieniami i prostą ścieżką do szczepienia, a do tego czytelnych, publicznych raportów opartych na kompletnych i jakościowych danych.
Sukces mierzymy wyłącznie tym, co najważniejsze: mniejszą liczbą zachorowań, hospitalizacji i zgonów. To porządek w danych, który skraca kolejki, odciąża personel, ułatwia życie pacjentom i daje państwu wiarygodne podstawy szybkich decyzji.
Od kilku lat zmagamy się ze zbyt niską wyszczepialnością. Dostęp do szczepień zalecanych utrudniają rozproszone procedury i uprawnienia (kto wystawia receptę, kto kwalifikuje, kto szczepi), a finansowanie i refundacje nie pokrywają wszystkich potrzeb w populacji. Część szczepień obowiązkowych kupowanych przez płatnika nie daje optymalnej ochrony i nie odpowiada potrzebom epidemiologicznym, np. szczepienia przeciw pneumokokom u dzieci.
Brakuje spójnej strategii dla dorosłych i kalendarza szczepień „przez całe życie”. Informacja i edukacja pacjentów są niewystarczające. Pacjenci często nie wiedzą, co, kiedy i gdzie powinni zrobić. Dużym utrudnieniem jest fakt, że raportowane dane są fragmentaryczne. Placówki raportują nierówno, rejestry nie komunikują się ze sobą, a obraz wyszczepialności i sytuacji epidemiologicznej jest niepełny.
Dane o szczepieniach gromadzone fragmentarycznie w różnych systemach – w gabinetach POZ, w aptekach, w rejestrach inspekcji sanitarnej, NIZP-PZH, czy KOROUN nie są ze sobą zintegrowane. Taki stan rzeczy powoduje trudności w analizie całościowego stanu epidemiologicznego i uniemożliwia szybki wgląd w dane na temat szczepień, co ogranicza skuteczność działań profilaktycznych.
Z perspektywy systemowej niezbędne są zmiany w kilku wymiarach:
1. Wprowadzenie kalendarza szczepień „przez całe życie”,
2. Uproszczenie ścieżki pacjenta,
3. Poszerzenie kompetencji zawodów medycznych w tym obszarze,
4. Zapewnienie stabilności finansowania szczepień ze środków publicznych,
5. Wzmocnienie roli edukacji na temat szczepień ochronnych i potrzeby wdrożenia monitoringu szczepień.
Usprawnienie raportowania jest kluczowym krokiem w kierunku reformy systemu ochrony zdrowia, zwiększenia efektywności działań profilaktycznych, budowania zaufania społecznego do szczepień, jak również dostosowania Programu Szczepień Ochronnych do potrzeb populacyjnych oraz lokalnej sytuacji epidemiologicznej. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na: fragmentaryczność i brak koordynacji danych, dezorientację pacjentów i decydentów – brak przejrzystych raportów i wskaźników regionalnych, co utrudnia budowanie świadomości zdrowotnej oraz podejmowanie decyzji politycznych opartych na dowodach.
Nowa architektura danych, poprzez krajowy, zintegrowany system informatyczny (który w znaczącym stopniu funkcjonuje w ramach działań e-zdrowia), pozwalający w sposób zintegrowany gromadzić, analizować i raportować dane o szczepieniach w całym kraju.
„Taki system stanowi podstawę zarządzania zdrowiem publicznym, pozwalając na bieżąco monitorować realizację Programu Szczepień Ochronnych, wszczepialność populacji na szczepienia zalecane, identyfikować obszary o niskim poziomie wszczepialności, np. przeciw HPV oraz szybko reagować na zagrożenia epidemiologiczne. W obliczu rosnących wyzwań, takich jak spadek zaufania do szczepień czy wzrost liczby odmów, nowoczesna architektura systemu powinna być skalowalna, bezpieczna i zintegrowana z innymi narzędziami ochrony zdrowia” – wyjaśnia dr n. ekon. Małgorzata Gałązka-Sobotka, Dyrektor Instytutu Zarządzania w Ochronie Zdrowia Uczelni Łazarskiego.
Niewykorzystanym potencjałem w systemie szczepień jest Internetowe Konto Pacjenta oraz e-Karta Szczepień, która umożliwiałaby gromadzenie danych o wszystkich wykonanych szczepieniach w jednym miejscu dostępnym dla pacjenta, lekarza i instytucji nadzorujących. Dane te podpięte również pod IKP dadzą pełną historię medyczną pacjenta co jest podstawą do dalszych usprawnień systemu tj. wysyłanie przypomnienia SMS/e-mail i generowanie automatycznych powiadomień o potrzebie zaszczepienia się dla dorosłych, ich dzieci oraz pacjentów z grup o wysokim ryzyku przebiegu choroby.
„Mamy potrzebne ręce do pracy, ale ich nie wykorzystujemy. Obecnie nie korzystamy z pełnego potencjału zawodów medycznych i wdrożonych zmian legislacyjnych przez luki w systemie dostępu do danych. Przykładem tego problemu są farmaceuci i ich brak wglądu do historii medycznej pacjentów co uniemożliwia, w niektórych przypadkach, wystawienie refundowanej recepty farmaceutycznej i szybkie zaszczepienie podczas jednej wizyty” – wskazuje prof. dr hab. n. med. Adam Antczak, przewodniczący Rady Naukowej Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych.
Wskaźnikami sukcesu wprowadzanych zmian jest wynik zdrowotny populacji: spadek zachorowań i hospitalizacji, wyższa wyszczepialność. Polska ma jedną z najniższych wyszczepialności dorosłych w UE – np. przeciw grypie w grupie 65+ to ok. 15%, przy średniej UE ~48%.
„Dane same w sobie nie leczą. To ich jakość, kompletność i użyteczność decydują, czy zamienimy je w mądre decyzje, które spowodują zmniejszenie wskaźnika zachorowalności. Liczy się czas wpisu, kompletność rekordu i to, czy z danych da się podjąć decyzję tu i teraz. Sukces mierzymy nie liczbą tabel i raportów, ale liczbą osób, które nie trafiły do szpitala” – podkreśla prof. Antczak.
Niewątpliwą barierą w dostępie do szczepień ochronnych w Polsce jest także mało efektywny model organizacji i finansowania szczepień oraz niski w porównaniu do innych krajów europejskich poziom nakładów na profilaktykę, w tym na szczepienia ochronne. System finansowania szczepień w Polsce nie sprzyja więc aktywizacji pacjentów oraz osób wykonujących szczepienia.
Aby szczepienia, były atrakcyjniejsze zarówno dla pacjentów jak i podmiotów wykonujących szczepienia, eksperci proponują: premie motywacyjne dla POZ za osiąganie celów wyszczepialności oraz za aktywne zapraszanie pacjentów na szczepienia, bonifikaty finansowe za kompleksową opiekę populacyjną w zakresie szczepień, co przełoży się na wyższe finansowanie całej placówki, a dodatkowo publiczne rankingi wyszczepialności placówek POZ. Publiczne raportowanie poziomu wyszczepialności poszczególnych przychoni buduje presję społeczną i zwiększa zaufanie pacjentów.
„Pacjent dostaje czytelną listę „co i kiedy”, przypomnienia i bliski punkt szczepień. Z kolei personel medyczny mniej biurokracji i jasne zasady działania. Natomiast państwo twarde, aktualne dane, które są podstawą do podejmowania decyzji, mniejsze obciążenie szpitali a przede wszystkim realną odporność populacyjną. Szczepienia muszą działać jak jeden organizm. Takie podejście spięte danymi, ma realny potencjał na zmniejszenie liczby zachorowań, a nie kreowanie coraz więcej nieużytecznych danych i wprowadzanie zmian, które nie są w pełni wykorzystywane i nie dają realnego przełożenia na stan zdrowia naszego społeczeństwa” – wskazuje dr. Gałązka-Sobotka.
Dotychczasowy model realizacji szczepień zalecanych w POZ jest długi i skomplikowany. Pacjent w pierwszej kolejności musi umówić się na wizytę, odbyć poradę w gabinecie lekarskim i otrzymać receptę (refundowaną lub nie, w zależności od rodzaju szczepionki i wskazań refundacyjnych). W kolejnym etapie pacjent musi udać się do apteki w celu zakupienia szczepionki, ponownie umówić się na wizytę do POZ i przyjść do placówki na szczepienie. Implementacja modelu skróconej ścieżki w POZ niesie ze sobą wiele korzyści m.in. uproszczenie procedury dla pacjenta, zwiększenie dostępności do szczepień, odciążenie placówek POZ, a przede wszystkim potencjalne zwiększenie wyszczepialności populacji.
„Koniecznością jest skrócenie ścieżki pacjenta poprzez taką organizację, aby cały proces szczepienia od momentu zalecenia do wykonania szczepienia odbył się podczas jednej wizyty pacjenta w placówce POZ. Model ten zakłada dostępność zalecanej szczepionki w placówce POZ oraz stworzenie świadczenia dla placówek POZ, które byłoby finansowane przez NFZ” – komentuje dr hab. n. med. Agnieszka Mastalerz-Migas, konsultant krajowy ds. medycyny rodzinnej, Prezes Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej.
Świadczenie w placówce mogłoby byś realizowane w dwóch opcjach dostępności szczepionki. Pierwszym z nich jest dystrybucja szczepionki poprzez sanepid do placówek POZ, wówczas wymagałoby to zdigitalizowania procedury zamawiania i sprawozdania szczepionek. Drugą opcją, rekomendowaną przez ekspertów, jest zakup szczepionki przez placówkę POZ po urzędowej cenie zbytu dla danej szczepionki i wsteczne finansowanie poprzez NFZ już dla całej procedury szczepienia. Zgodnie z rekomendacjami, wycena świadczenia (free-for-service) powinna obejmować cenę szczepionki i koszt realizacji świadczenia uwzględniając: kwalifikację, wykonanie szczepienia oraz raportowanie. Dodatkowo raportowanie wykonania szczepienia w systemie P1 powinno być obowiązkowym elementem realizacji tego świadczenia i warunkiem rozliczenia świadczenia przez NFZ.
