Półpasiec jest chorobą, która może powodować m.in. trwający wiele miesięcy ból, uszkodzenie wzroku, słuchu, udar mózgu. Na zachorowanie, ciężki przebieg i powikłania są szczególnie narażone osoby po 50. roku życia, a także pacjenci z chorobami przewlekłymi i wielochorobowością. Nie ma innego sposobu ochrony przed zachorowaniem niż szczepienie, rekomendowane przez szereg towarzystw medycznych.
Według danych Centrum e-Zdrowia (CeZ), co roku w Polsce rozpoznaje się ok. 118-142 tys. przypadków półpaśca. Sezon zachorowań trwa cały rok, choć w 2025 roku najwięcej osób chorowało pomiędzy majem a październikiem. Czynnikiem ryzyka jest wiek – dane CeZ potwierdzają, że liczba nowych przypadków półpaśca gwałtownie rośnie wśród osób po 50. roku życia i w starszych grupach wiekowych.
Chorobę wywołuje wirus varicella zoster: ten sam, który powoduje ospę wietrzną. Szacuje się, że około 99,5% osób po 40. roku życia przebyło ospę wietrzną. Wirus pozostaje w organizmie, uśpiony w zwojach czuciowych układu nerwowego, dlatego zachorować może każda osoba, która przebyła ospę wietrzną, niezależnie od tego, jak dawno i jak ciężki był przebieg choroby (również jeśli był on skąpoobjawowy).
Osłabienie układu odpornościowego spowodowane wiekiem, ale także chorobami przewlekłymi, koniecznością stosowania niektórych leków, może reaktywować wirusa i spowodować zachorowanie na półpasiec. W najbliższych latach można spodziewać się wzrostu przypadków tej choroby w Polsce ze względu na starzenie się społeczeństwa.
Charakterystycznym objawem półpaśca jest wysypka, początkowo rumieniowo-plamista, później grudkowo-pęcherzykowa, przypominającą tę, która pojawia się przy ospie wietrznej. Zwykle występuje po jednej stronie (stąd nazwa półpasiec). Towarzyszy jej świąd i ból. Szczególnie niebezpieczne są niektóre lokalizacje półpaśca, np. postać oczna, która może doprowadzić do uszkodzenia rogówki, a nawet do utraty widzenia; postać uszna (powikłaniem może być pogorszenie, a nawet i utrata słuchu), a także półpasiec rozsiany.
Nawet u ok. 30 proc. pacjentów ból w miejscu, gdzie występowały zmiany skórne utrzymuje się dłużej niż trzy miesiące (neuralgia popółpaścowa). Większe ryzyko pojawienia się bólu neuropatycznego występuje u osób z cukrzycą, nowotworami i innymi chorobami mającymi wpływ na układ odpornościowy. Leczenie bólu neuropatycznego – który chorzy często określają jako kłujący, parzący, przeszywający – jest trudne, mało skuteczne, musi być prowadzone przez wiele miesięcy, a nawet lat w poradniach leczenia bólu. Często utrzymuje się również przeczulica skóry (drażnią ją nawet delikatne ubrania, woda), a także swędzenie, szczypanie, drętwienie.
Przebycie półpaśca wiąże się ze zwiększeniem ryzyka zaostrzenia chorób przewlekłych, w tym m.in. cukrzycy, a także wystąpienia zawału serca, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, udaru mózgu. Dotyczy to szczególnie osób z chorobami współistniejącymi, a także w starszym wieku.
Jedynym sposobem zapobiegania zachorowaniu na półpasiec jest szczepienie ochronne. W Polsce szczepionka przeciw półpaścowi jest dostępna od 2023 roku. Obecnie jest ona bezpłatna dla osób po 65. roku życia mających wybrane choroby współistniejące, a refundowana w 50 proc. dla osób po 18. roku życia z niektórymi schorzeniami współistniejącymi10. Skuteczność szczepienia jest oceniana bardzo wysoko: badania wykazują, że utrzymuje się ona powyżej 10 lat.
W 2025 roku zostały zaktualizowane zalecenia szczepień przeciw półpaścowi przez grupę ekspertów polskich towarzystw naukowych12 – rekomendacje są szersze niż obecne wskazania refundacyjne. Ze względu na ryzyko ciężkiego przebiegu półpaśca i powikłań, zaszczepienie się przeciw półpaścowi jest obecnie zalecane u każdej osoby, która ukończyła 50. rok życia, bez względu na obecność chorób współistniejących. Eksperci rekomendują także szczepienia u osób młodszych, po 18. roku życia, u których występują choroby przewlekłe zwiększające ryzyko zachorowania i ciężkiego przebiegu półpaśca, jak m.in. cukrzyca, astma, łuszczyca, choroby zapalne jelit, wątroby, nerek, choroby reumatyczne, choroby serca, depresja i inne przewlekłe choroby psychiczne, choroba zwyrodnieniowa stawów, zespół policystycznych jajników, autoimmunologiczne choroby tarczycy, choroby onkologiczne, hematoonkologiczne.
Szczepienia są też zalecane u osób powyżej 18. roku życia leczonych immunosupresyjnie, po przeszczepieniu szpiku lub narządu. Przebycie półpaśca nie daje trwałej odporności, dlatego szczepienia są zalecane także osobom, które chorowały na półpasiec, a jednocześnie mają nowotwór (także hematologiczny), są po przeszczepieniu szpiku lub narządu, otrzymują leczenie immunosupresyjne, mają zaburzenia odporności.
Świadomość ryzyka, jakie niesie zachorowanie na półpasiec, wciąż jest niewielka, dlatego co roku obchodzony jest Tydzień Wiedzy o Półpaścu (w 2026 r. – od 23 lutego do 1 marca), kiedy to na całym świecie prowadzone są akcje informacyjne mające na celu podniesienie świadomości dotyczącej ryzyka związanego z zachorowaniem. Ich celem jest zachęcanie osób dorosłych (szczególnie powyżej 50. roku życia, oraz młodszych, mających choroby współistniejące) do rozmowy z lekarzem i zaszczepienia się przeciw półpaścowi.
