Dane z międzynarodowego badania WHO COSI (Childhood Obesity Surveillance Initiative), realizowanego w Polsce od 2015 r., wskazują, że nadwaga lub otyłość występuje u 27,6% siedmiolatków, 32,5% ośmiolatków i 34,8% dziewięciolatków. Nadmiar masy ciała częściej dotyczy chłopców niż dziewcząt. Wśród 47 krajów regionu europejskiego Polska zajmuje 8. miejsce pod względem odsetka dzieci w wieku 7-9 lat z nadmierną masą ciała – według kryteriów WHO problem ten dotyczy co trzeciego ośmiolatka (33%), w tym otyłość rozpoznaje się u 15% dzieci.
„Skala nadwagi i otyłości wśród dzieci w Polsce osiągnęła poziom, który wymaga zdecydowanych i systemowych działań. Co trzecie dziecko w wieku wczesnoszkolnym ma nadmierną masę ciała. To nie jest już wyłącznie kwestia stylu życia, lecz poważne wyzwanie zdrowia publicznego, które będzie rzutować na kondycję zdrowotną całego pokolenia” – podkreśla prof. dr hab. med. i n. o zdr. Anna Fijałkowska, z-ca Dyrektora ds. Nauki, Instytut Matki i Dziecka.
Niepokojące dane przynosi również badanie HBSC (Health Behaviour in School-aged Children), prowadzone w Polsce od blisko czterech dekad. Z ostatniej rundy badań (2022 r.) wynika, że nadwaga i otyłość występują u 23,8% młodzieży w wieku 11-17 lat. Również w tej grupie problem częściej dotyczy chłopców (33,2%) niż dziewcząt (15,2%). Od 2014 roku we wszystkich analizowanych grupach wiekowych obserwowany jest wzrost odsetka młodych osób z nadmierną masą ciała.
W 2024 roku Instytut Matki i Dziecka przeprowadził ogólnopolskie badanie wśród ośmiolatków w ramach projektu DINO-PL (Diagnoza-Interwencja-Nadciśnienie-Otyłość). Zadanie zostało zrealizowane ze środków Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025 i sfinansowane przez Ministra Zdrowia. Badanie objęło 495 uczniów z 24 szkół podstawowych w sześciu województwach. Dzieci przez osiem dni nosiły akcelerometry monitorujące aktywność fizyczną i sen, wykonano także pomiary antropometryczne i ocenę ciśnienia tętniczego.
Obiektywne pomiary wykazały, że jedynie 45,1% dzieci spełnia zalecenia WHO dotyczące minimum 60 minut umiarkowanej lub intensywnej aktywności fizycznej dziennie. Chłopcy byli bardziej aktywni (52,8%) niż dziewczynki (38,3%). Jednocześnie dzieci spędzają średnio ponad 9 godzin dziennie w pozycji siedzącej, a w weekendy niemal połowa z nich korzysta z urządzeń ekranowych przez co najmniej 3 godziny dziennie.
Badanie ujawniło również istotne rozbieżności między deklaracjami rodziców a obiektywnymi pomiarami – rodzice znacząco przeszacowują poziom aktywności fizycznej swoich dzieci.
Szczególną uwagę zwracają wyniki dotyczące snu. Choć większość rodziców deklarowała, że dzieci śpią ponad 9 godzin, dane z urządzeń pomiarowych wskazały, że rzeczywisty, nieprzerwany sen trwa średnio około 7 godzin i 23 minut, a dzieci doświadczają długich okresów wybudzeń nocnych. Jest to niepokojące zjawisko, tym bardziej, że odpowiednia długość i jakość snu – rekomendowana na poziomie 9-11 godzin dla dzieci w wieku szkolnym – stanowi jeden z fundamentów profilaktyki otyłości.
W odpowiedzi na rosnące wyzwania Instytut Matki i Dziecka realizuje program profilaktyki uniwersalnej „Przybij piątkę”. Badania ewaluacyjne potwierdziły jego skuteczność – w grupie dzieci objętych interwencją zahamowano wzrost wskaźnika BMI z-score, podczas gdy w grupie bez wsparcia odnotowano istotne pogorszenie parametrów masy ciała.
Wczesne działania profilaktyczne mają kluczowe znaczenie – aż 80% nastolatków z otyłością zmaga się z nią również w dorosłości, co zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego i chorób układu krążenia. Edukacja zdrowotna, wspieranie codziennej aktywności fizycznej, ograniczanie czasu ekranowego oraz dbałość o higienę snu to podstawowe kierunki działań rekomendowane przez ekspertów.
„Program ‘Przybij piątkę’ pokazuje, że skuteczna profilaktyka jest możliwa. W grupie dzieci objętych interwencją udało się zahamować typowy dla tego wieku wzrost wskaźnika BMI, co potwierdza, że odpowiednio zaplanowane działania edukacyjne przynoszą realne efekty zdrowotne.” – dr n. społ. Anna Dzielska, kierownik Zakładu Zdrowia Dzieci i Młodzieży, Instytut Matki i Dziecka.
Instytut Matki i Dziecka podkreśla, że skuteczna odpowiedź na problem nadwagi i otyłości wśród najmłodszych wymaga współpracy rodziców, szkół, personelu medycznego oraz instytucji publicznych. Konsekwentne wdrażanie sprawdzonych programów profilaktycznych oraz budowanie prozdrowotnych nawyków od najwcześniejszych lat życia to inwestycja w zdrową przyszłość kolejnych pokoleń.
