Zjawisko oporności drobnoustrojów na antybiotyki jest jednym z najpoważniejszych zagrożeń zdrowotnych XXI wieku. WHO szacuje, że rocznie z powodu zakażeń wywołanych przez bakterie oporne na antybiotyki umiera ponad 1,27 mln osób, a łącznie infekcje związane z AMR przyczyniają się do blisko 5 mln zgonów na całym świecie.
Zaktualizowane szacunki globalnego projektu GRAM (Global Research on Antimicrobial Resistance) z 2024 roku wskazują, że liczba zgonów bezpośrednio spowodowanych opornością wzrosła do ponad 1,1 mln rocznie, a jeśli obecne trendy się utrzymają, do 2050 roku liczba zgonów z powodu infekcji opornych na leczenie może sięgnąć nawet 10 mln rocznie – co uczyniłoby je jedną z głównych przyczyn zgonów na świecie, przewyższając liczbę ofiar nowotworów.
Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe (ang. antimicrobial resistance, AMR) rozwija się, gdy mikroorganizmy, takie jak bakterie, grzyby, wirusy czy pasożyty nabywają zdolności unikania działania leków, które dotychczas skutecznie je zwalczały. W rezultacie infekcje, które kiedyś łatwo poddawały się terapii, stają się trudniejsze lub niemożliwe do wyleczenia. Problem narasta nie tylko w szpitalach, lecz również w codziennej opiece zdrowotnej, weterynarii czy środowisku naturalnym, gdzie niekontrolowane użycie antybiotyków w produkcji żywności i rolnictwie sprzyja rozprzestrzenianiu się opornych szczepów.
Według WHO, co szósta zakażona osoba na świecie cierpi dziś na infekcję, której nie da się skutecznie leczyć powszechnie dostępnymi antybiotykami. W ostatnich pięciu latach zaobserwowano wzrost oporności w ponad 40 proc. badanych kombinacji lek-patogen, co oznacza, że niektóre z najczęściej stosowanych terapii tracą skuteczność.
Jednym z często pomijanych aspektów antybiotykoterapii jest jej wpływ na mikrobiotę, czyli złożony ekosystem mikroorganizmów zamieszkujących ludzkie ciało. Właściwa równowaga mikrobioty wspiera odporność, metabolizm i funkcjonowanie układu nerwowego. Nadmierne lub niewłaściwe stosowanie antybiotyków może jednak prowadzić do tzw. dysbiozy, czyli zaburzenia tego ekosystemu, co z kolei sprzyja infekcjom, chorobom autoimmunologicznym i metabolicznym.
Z najnowszego raportu International Microbiota Observatory 2025 wynika, że świadomość społeczna dotycząca wpływu antybiotyków na mikrobiotę rośnie – już 68% respondentów deklaruje, że wie o możliwościach negatywnego oddziaływania antybiotyków na ten kluczowy ekosystem. Jednocześnie raport potwierdza, że edukacja prowadzona przez personel medyczny pozostaje jednym z najsilniejszych czynników zmiany zachowań zdrowotnych: aż 96% osób, które uzyskały od lekarza informacje o mikrobiocie oraz sposobach jej ochrony, wprowadziło realne zmiany w swoim stylu życia. Wyniki te jednoznacznie pokazują, że konsekwentna komunikacja i edukacja w obszarze mikrobioty przynosi szybkie, wymierne efekty, a świadomi pacjenci są bardziej skłonni do odpowiedzialnego stosowania antybiotyków.
Rozwiązanie problemu AMR wymaga zintegrowanego podejścia One Health, które łączy troskę o zdrowie ludzi, zwierząt i środowiska. WHO i ONZ apelują do rządów o wzmacnianie krajowych strategii nadzoru, poprawę dostępu do diagnostyki mikrobiologicznej, inwestycje w badania nad nowymi lekami i szkolenia personelu medycznego. W 2024 roku państwa członkowskie ONZ przyjęły deklarację polityczną zobowiązującą do ograniczenia liczby zgonów spowodowanych AMR o co najmniej 10 proc. do 2030 r. oraz zmniejszenia zużycia nieuzasadnionych antybiotyków o 20 proc.
W Polsce wciąż istnieje potrzeba dalszego wzmacniania świadomości społecznej i edukacji lekarzy w zakresie racjonalnej antybiotykoterapii. Według danych Narodowego Programu Ochrony Antybiotyków (NPOA), choć zużycie antybiotyków w Polsce spada, nadal pozostaje wyższe niż średnia w krajach UE.
W dniach 18-24 listopada po raz kolejny obchodzony jest World Antimicrobial Awareness Week (WAAW). Jest to globalna inicjatywa realizowana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) we współpracy z Organizacją Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), Światową Organizacją Zdrowia Zwierząt (WOAH) i Programem Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska (UNEP). Celem kampanii jest zwiększenie świadomości społecznej na temat narastającego problemu oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe (ang. antimicrobial resistance, AMR) oraz zachęcenie do racjonalnego stosowania antybiotyków, leków przeciwwirusowych, przeciwgrzybiczych i przeciwpasożytniczych zarówno u ludzi, jak i u zwierząt. Tegoroczne hasło kampanii brzmi: „Act Now: Protect Our Present, Secure Our Future („Działaj teraz: chroń naszą teraźniejszość, zabezpiecz naszą przyszłość”).
